تصور و واقعيت

پيشگفتار

نقش اصلي سازمان ملل متحددر ترويج صلح و امنيت، توسعه و حقوق بشر در جهان، 10 دسامبر 2001 ،هنگامي كه جايزه نوبل صلح در صدمين سالگرد ايجادآن،به اين سازمان و دبيركل آن اهدا گرديد، به رسميت شناخته شد. امروز، همه ملت  هاي جهان در فعاليت هاي اين نهاد بين المللي، كه وقف خدمت به بشريت است، شركت مي كنند. با اين حال و با وجود سابقه درخشان آن در جهان، هنوز سوال هاي بسيار و برخي سوء تفاهم ها در ارتباط با كار آن وجود دارد. در اين صفحات به بعضي از سوال هايي كه بيشتر درباره سازمان ملل متحد كنوني پرسيده مي شود، جواب داده شده است...

سازمان ملل متحد، سازمان بين المللي منحصر به فردي متشكل از 192 كشور مستقل و نماينده عملا همه كشورهاي جهان است* كه پس از جنگ جهاني دوم به منظور حفظ صلح و امنيت بين المللي، توسعه روابط دوستانه بين ملت ها و ترويج پيشرفت اجتماعي، معيارهاي زندگي بهتر و حقوق بشر بنا نهاده شد. كشورهاي عضو سازمان براساس اصول منشور ملل متحد،يعني معاهده اي بين المللي كه حقوق و وظايف آنها را به عنوان اعضاي جامعه جهاني به روشني شرح مي دهد، به يكديگرمتعهد هستند.

 حدود 150 رئيس جمهور، نخست وزير و ساير رهبران جهان سپتامبر 2000 در مقر سازمان ملل متحد ديدار كردند تا برنامه اي براي آينده تهيه و تدوين كنند. "اعلاميه هزاره" ،حاصل اين ديدار، بين هدف ها و اصول منشور ملل متحد با دنياي جديد ارتباط برقرار مي كند. كشورهاي عضو براي تحقق اين برنامه، درباره هدف هاي ويژه و قابل حصول به منظور غلبه بر گرسنگي و فقر، خاتمه دادن به مناقشات، تامين نيازهاي آفريقا، ترويج دموكراسي و حكومت قانون و حمايت از محيط زيست ما و تحقق هدف هاي فوق در چارچوب زماني مشخص، به توافق رسيدند.

*سوئيس و تي مور شرقي جديدترين كشورهاي عضو ملل متحد هستند. مردم سوئيس، كه از زمان تاسيس سازمان در 1945 از موقعيت ناظر در آن برخوردار بودند، 3 مارس 2002 براي پيوستن به عنوان عضو كامل به اين نهاد جهاني،راي دادند. تي مور شرقي نيز پس از نيل به استقلال، مه 2002 به سازمان ملل پيوست.

Copyright © United Nations. UN WEBSITE SECTION-UNWS/DPI.2003

اطلاعات تا ژوئن 2002

فصل 1: سازمان ملل متحد چه مي كند؟

- منشور ملل متحد (1945)

سازمان ملل متحد چه مي كند؟

خانواده ملل متحد از سازمان هاي زير تشكيل شده است :

·   سازمان ملل متحد به مفهوم دقيق كلمه، از 6 ركن اصلي يعني مجمع عمومي، شوراي امنيت، شوراي اقتصادي و اجتماعي، شوراي قيمومت، ديوان بين المللي دادگستري، و دبيرخانه تشكيل شده است. همه اين اركان در مقر سازمان ملل متحد در نيويورك قرار دارند، جز ديوان، كه محل آن در لاهه، هلند است.

·   برنامه ها و صندوق هاي ملل متحد، مانند صندوق كودكان ملل متحد (يونيسف)، برنامه عمران ملل متحد و برنامه جهاني غذا، درزمينه هاي توسعه، كمك بشردوستانه و حقوق بشر فعاليت مي كنند.

·   كارگزاري هاي تخصصي ملل متحد و نهادهاي مشابه در زمينه هايي مانند بهداشت، كشاورزي، هوانوردي و هواشناسي بين المللي فعاليت دارند. كارگزاري هاي تخصصي، كه از طريق موافقت نامه هاي ويژه با سازمان ملل متحد ارتباط دارند، فعاليت خود را با آن هماهنگ مي كنند اما سازمان هايي جدا و مستقل هستند.

سازمان ملل متحد، برنامه ها و صندوق ها، و كارگزاري هاي تخصصي آن، "نظام ملل متحد" را تشكيل مي دهند. سازمان ملل متحد، به عنوان خانواده اي از سازمان ها، فعاليت هاي بسياري انجام مي دهد كه به راه هاي فراوان بر زندگي همه ما تاثير مي گذارد. اين فعاليت ها، از تصميم شوراي امنيت به اعزام نيرو براي عمليات حفظ صلح در واكنش به منازعه، تا تعيين ضوابط براي امنيت هوايي و هماهنگي ارتباطات، از ارسال فوري امكانات اضطراري براي قربانيان فاجعه هاي طبيعي، تا هماهنگي واكنش به بيماري همه گير ايدز، از كمك به كشورها براي برگزاري انتخابات آزاد و عادلانه، تا تامين وام هاي كم بهره براي توسعه تاسيسات زير بنايي كشورهاي فقيرتر را دربرمي گيرد. درنهايت وظيفه سازمان ملل متحدايجادجهاني سالم تر و با ثبات تر با امكانات و عدالت بيشتر براي همه ما است. (به www.unsystem.org نگاه كنيد)

چرا به سازمان ملل متحد نياز داريم؟

اغلب گفته مي شود اگر سازمان ملل متحد نداشتيم، بايد آن را ايجاد مي كرديم زيرا:

ـ در جهاني گرفتار مناقشات، سازمان ملل امكان مشورت هاي آني بين دولت ها را به وجود مي آورد و زمينه برخورد با مشكلات طولاني مدت را فراهم مي سازد.

ـ سازمان ملل ميانجي اقدام در زمينه مسائل مهم جهاني، مانند حفظ محيط زيست و مبارزه با مواد مخدر است و بهترين ساز و كار موجود را براي بسيج و حفظ همكاري بين المللي به منظور رسيدگي به اين مسائل فراهم مي كند.

ـ سازمان ملل وكارگزاري هاي آن به ايجاد اقتصادها و ثبات بازارهاي مالي كمك مي كنند،به ريشه كني بيماري ها، افزايش توليد مواد غذايي و بالا بردن طول عمرانسان ياري مي رسانند ، از پناهندگان محافظت مي كنند و هنگام بروز بلاياي طبيعي به سرعت واكنش نشان داده و كمك هاي غذايي ارائه مي دهند.

ـ سازمان ملل و كارگزاري هاي آن، از گروه هاي آسيب پذير مانند كودكان، پناهندگان، آوارگان، اقليت ها، بوميان و معلولان حمايت مي كنند.

ـ سازمان ملل و كارگزاري هاي آن براي تعيين معيارهاي فني و حقوقي در حوزه هاي حياتي تعامل جهاني، از معيارهاي امنيت هوايي تا حقوق بشر، تسهيلات لازم را فراهم مي كنند.

هيچ سازماني در جهان براي پيگيري اين هدف ها مناسب تر از سازمان ملل متحد نيست زيرا هيچ سازمان ديگري فراگيري و مشروعيت سازمان ملل را ندارد.

آيا سازمان ملل متحد حكومتي جهاني است؟

سازمان ملل متحد حكومتي جهاني نيست و هرگز قرار نبودچنين باشد. سازمان ملل متحد به عنوان نهادي متشكل از كشورهاي مستقل و داراي حاكميت، فقط كارهايي را انجام مي دهد كه كشورهاي عضو توافق كرده اند مي تواند انجام دهد. سازمان ابزار كار آنها است.

آيا كشورها حاكميت خود را در سازمان ملل متحد تفويض مي كنند؟

اعضاي سازمان ملل، ملت هاي داراي حاكميت هستند و منشور ملل متحد يكي از نيرومندترين محافظان حاكميت ملت ها است و آن را به عنوان يكي از اصول اساسي خود مقدس مي دارد. در عين حال، بيشتر مسائلي كه جهان امروز با آنها مواجه است چنان پيچيده اند كه هيچ كشوري نمي تواند به تنهايي به آنها رسيدگي كند. سازمان ملل متحد مكاني است كه كشورهاي جهان در آنجا گرد مي آيند تا به مسائل مشترك رسيدگي كنند. همكار ي با ساير كشورها نوعي تمرين حاكميت است نه محدود كردن آن. كشورها، با همكاري در حوزه هاي خاص از طريق سازمان ملل،ساختارهايي را به وجود مي آورند كه زندگي بين ملل را ممكن مي كند. كشورها داوطلبانه تصميم مي گيرند با هم كار كنند زيرا احساس مي كنند بيشتر به نفع آنها است. جهان شمولي و بي طرفي سازمان ملل زمينه اي مشترك فراهم مي سازد كه در آن كشورها مي توانند به حداكثر منافع از همكاري دست يابند و در عين حال اطمينان داشته باشند حاكميت آنها حفظ خواهد شد.

آيا سازمان ملل متحد ابزار قدرت هاي بزرگ است؟

سازمان ملل متحد ابزار همه كشورهاي عضو است كه با بحث و راي دادن درباره مسائل مهم سياست هاي آن را شكل مي دهند. همه كشورها در مجمع عمومي، حق راي مشابه دارند و اين امر مجمع عمومي را دموكرات ترين نهاد بين المللي مي سازد. حتي ايالات متحده و چهار عضو نيرومند ديگري كه در شوراي امنيت قدرت وتو دارند، اگرچه قادرند هر اقدامي را كه با آن مخالفند متوقف كنند، بايد نظرات كشورهاي ديگر را هم به حساب آورند و نمي توانند اراده خود را تحميل كنند. هيچ كشوري، هر قدر نيرومند، نمي تواند به تنهايي سياست هاي سازمان ملل متحد را ديكته كند.

مجمع عمومي چه مي كند؟

مجمع عمومي جايگاه جهاني منحصر به فردي است كه همه كشورهاي عضو در آن نماينده دارند. مجمع را مي توان نهادي مشابه پارلمان ملت ها دانست. در اينجا ـ و فقط در اينجا ـ است كه به مهمترين مسائل جهان رسيدگي مي شود، جايي كه همه كشورها مي توانند اختلاف هاي خود را ابراز كنند و درباره چگونگي اقدام به توافق برسند.

همه كشورها در مجمع عمومي حق راي يكسان دارند درست همانطور كه افراد در يك حكومت مردمي، بدون توجه به اين كه غني يا فقير، قدرتمند يا ضعيف باشند، حق راي يكسان دارند.بنابراين،راي مجمع عمومي معياري دقيق از افكار عمومي جهاني است. تصميم هاي مجمع، اگرچه از نظر حقوقي براي كشورهاي عضو الزام آور نيست، نشانگر اقتدار اخلاقي جامعه ملت ها است.

آيا كشورهاي در حال توسعه بر مجمع عمومي تسلط دارند؟

بعضي از كشورها پيش از سال 1960 درباره «اكثريت خود به خود» كشورهاي صنعتي شكايت داشتند. پس از 1960 با پيوستن بسياري از كشورهاي تازه استقلال يافته به سازمان ملل متحد، سايرين درباره «استبداد اكثريت» كشورهاي در حال توسعه شكايت مي كردند. در واقع، بسته به موضوع مورد بررسي، الگوهاي راي دادن به شدت تفاوت دارند و كشورهاي همفكر گرايش دارند درباره مسائل مربوط به منافع مشترك، الگوهاي راي دادن مشابه داشته باشند. اما روحيه همكاري جديد در امور بين المللي، گرايشي روزافزون به سمت تصميم گيري با اجماع به وجود آورده است. در نتيجه مذاكره و توافق براي حصول به راه حل هاي قابل قبول طرفين، اينك بيشتر قطعنامه هاي مجمع عمومي بدون راي گيري تصويب مي شوند.

آيا در سازمان ملل فقط به حرف دولت ها گوش داده مي شود؟

اگرچه سازمان ملل متحد سازماني متشكل از كشورها است، چارچوب آن امكاناتي براي مشاركت عواملي ديگر فراهم مي سازد كه همكاري آنها براي حل مسائل جهاني بسيار حياتي است. حضور متنوع جامعه مدني يعني سازمان هاي غير دولتي، جامعه تجاري، اتحاديه هاي كارگري و صنفي، انجمن هاي حرفه اي، به كار سازمان ملل متحد كمك مي كند و همكاري آنها بااين سازمان رو به افزايش است. سازمان ملل همكاري خود را با نهادهاي تحقيقاتي و دانشگاهي، گروه هاي جوانان و ساير انجمن ها نيز گسترش داده است.

دبيركل به طور منظم با بخش خصوصي مشورت مي كند، با رهبران تجاري و سازمان هاي تجاري ديدار مي كند و خواهان كمك آنها براي نيل به هدف هاي سازمان ملل مي شود. دبيركل، به عنوان يك اصل هدايت كننده براي اين رابطه ،يك "توافق جهاني" را پيشنهاد كرده است كه به موجب آن رهبران تجاري جهان به اصولي در حوزه هاي حقوق بشر، ضوابط كار و محيط زيست متعهد مي شوند. صدها شركت از شمال و جنوب، بزرگ و كوچك، همچون اتحاديه هاي كارگري و صنفي و سازمان هاي غيردولتي در اين توافق شركت دارند. برخلاف بعضي تصورات، توافق فوق از شركت ها وجهي نمي پذيرد و شركت ها را تاييد نمي كند يا آنها را به رسميت نمي شناسد و از استفاده ازآرم سازمان ملل متحد كاملا حفاظت مي شود.اين توافق، مي كوشد شركت ها را در حمايت از هدف هاي سازمان ملل متحد از طريق يادگيري و دانش، گفت و گو واجراي طرح ها مشاركت دهد.

در زمينه بشردوستي، تد ترنر، رئيس مشترك موسسه تايم ـ وارنر در سال 1997 كمك يك ميليارد دلاري به برنامه هاي توسعه و كمك سازمان ملل را اعلام كرد كه به وسيله بنياد ملل متحد خود او با هماهنگي "صندوق ملل متحد براي مشاركت هاي بين المللي" به مصرف مي رسد. بنياد بيل و مليندا گيتس، سال 2000 به برنامه "اتحاد جهاني براي واكسن ها و ايمن سازي" ،كه از حمايت سازمان ملل برخوردار است، 750 ميليون دلار كمك كرد. "روتاري كلوب"هاي جهان بيش از 400 ميليون دلار به تلاش هاي سازمان جهاني بهداشت براي ريشه كني بيماري فلج اطفال كمك كرده، و "لاينز كلوب"هاي جهان از بسياري از برنامه هاي يونيسف حمايت مي كنند.

درباره سازمان هاي غيردولتي چه مي دانيم؟

سازمان هاي غير دولتي، از جمله مهمترين عوامل در سازمان ملل متحد هستند. يك سازمان غير دولتي، هر گروه غيرانتفاعي از شهروندان داوطلب است كه در سطح محلي، ملي يا بين المللي سازمان يافته است. حدود 2100 سازمان غير دولتي فعال درزمينه توسعه اقتصادي و اجتماعي، در شوراي اقتصادي و اجتماعي ـ نهاد سياستگذار اصلي ملل متحد درباره مسائل اقتصادي و اجتماعي ـ مقام مشورتي دارند و از نمايندگان آنها مي توان دعوت كرد تا در جلسات شورا سخنراني كنند. به علاوه، حدود 1670 سازمان غيردولتي ،كه درباره مسائل مورد توجه ملل متحد برنامه هاي اطلاع رساني انجام مي دهند، به وسيله اداره اطلاعات همگاني ملل متحد به رسميت شناخته شده اند. بسياري از سازمان هاي غيردولتي در مقر سازمان ملل نمايندگان رسمي دارند كه پيوندهاي ارزشمندي بين مردم جهان با سازمان ملل متحد برقرار مي كنند.

سازمان هاي غير دولتي از طرف حوزه هاي گسترده بين المللي و ملي سخن مي گويند و نفوذ بسياري بر فعاليت سازمان ملل دارند. آنها نقشي مهم در كنفرانس هاي سازمان ملل ايفا مي كنند، ديدگاه هاي مردم حوزه هاي فعاليت خود را درباره موضوع هايي از حقوق زنان تا امنيت غذايي مطرح مي كنندو در تصويب كنوانسيون ممنوعيت  مين هاي زميني در سال 1997 و تاسيس ديوان بين المللي كيفري براي برخورد با نسل كشي، جنايات جنگي و جنايات عليه بشريت در 1998 اهميت حياتي داشتند. سازمان هاي غير دولتي در كشورهاي فقيرتر با همكاري سازمان ملل براي ياري به مردم نيازمند فعاليت مي كنند.

شوراي امنيت چه مي كند؟

شوراي امنيت ركني از سازمان ملل متحد است كه مسئوليت اصلي آن حفظ صلح و امنيت بين المللي و برخورد با بحران ها هنگام بروز آنها است. به موجب منشور، تصميم هاي شورا از نظر حقوقي الزام آور است و كشورهاي عضو، متعهد به اجراي آنها هستند.

شورا از 15 عضو تشكيل شده است: 10 عضو غير دائم، كه همه كشورهاي عضو آنها را براي دوره هاي دو ساله به صورت دوره اي انتخاب مي كنند، و پنج عضو دائمي. نظام راي گيري شورا به اعضاي دائمي يعني چين، فرانسه، فدراسيون روسيه، انگليس و ايالات متحده اهميت بيشتري مي دهد. هر يك از اين كشورها مي تواند با دادن راي منفي مانع تصويب پيشنهادي شود حتي اگرهر چهار عضو دائمي ديگر و همه اعضاي غير دائمي به نفع آن راي دهند. اين امر "قدرت وتو" ناميده مي شود.

آيا شورا نيازمند اصلاحات نيست؟

گروه كاري مجمع عمومي، متشكل از همه كشورهاي عضو، براي انجام اصلاحات در شوراي امنيت مشغول بررسي تغييرات احتمالي است.

با توجه به افزايش فراوان تعداد كشورهاي عضو ملل متحد از سال 1945 به بعد ـ به ويژه كشورهاي در حال توسعه ـ و همچنين ايجاد تغييرات در روابط بين المللي، كشورهاي عضو ضرورت تجديد نظر در ساختار شوراي امنيت را پذيرفته اند. پيشنهادهاي ارائه شده به مجمع عمومي، شامل افزايش تعداد اعضاي دائمي و غيردائمي، چرخشي ياسهميه اي كردن كرسي هاي شورا، تغييرقدرت وتو، واصلاح شيوه هاي كارشورا،است.

يكي از اين پيشنهادها خواهان افزايش اعضا از 15 به 24، با افزودن پنج عضود ائمي بدون قدرت وتو (سه كشور در حال توسعه و دو كشور صنعتي)، و همچنين چهار عضو غيردائمي است. براساس اين پيشنهاد ژاپن، آلمان و سه كشور در حال توسعه به عنوان اعضاي دائمي به شورا افزوده مي شوند. همچنين پيشنهاد شده است فقط تعداد اعضاي غيردائمي افزايش يابد و انتخاب مجدد دوره اي كشورها براساس كمك آنها به فعاليت هاي ملل متحددرزمينه هاي حفظ صلح و توسعه باشد. اگرچه هيچ يك از اين پيشنهادها نظر موافق همگان را به دست نياورده، مجمع عمومي به تلاش براي يافتن فرمولي قابل قبول ادامه مي دهد.

در اين حال، شوراي امنيت در امر اصلاح شيوه هاي كاري خودودرجهت افزايش شفافيت، پيشرفت قابل توجهي كرده است. در طول سال 2001، در شيوه اجراي كارها تغييراتي به عمل آمد كه بر تشكيل جلسات، شكل و قالب گزارش ها و اسناد تاثير گذاشت. شورا به جست و جو براي يافتن راه هايي به منظور افزايش شفافيت در شيوه هاي كار خود ادامه مي دهد.

نقش شوراي اقتصادي و اجتماعي چيست؟

شوراي اقتصادي و اجتماعي، نهاد اصلي ملل متحد براي رسيدگي به مسائل اقتصادي و اجتماعي بين المللي است كه از طريق بحث درباره اين امور و مسائل بشردوستانه، و همچنين توصيه هاي خود در زمينه سياست و خط مشي، نقشي مهم در تقويت همكاري بين المللي براي توسعه و در تعيين اولويت ها براي اقدام ايفا مي كند. شورا، فعاليت اقتصادي و اجتماعي صندوق ها، برنامه ها و كارگزاري هاي تخصصي سازمان ملل را هماهنگ، و همچنين نقشي مهم در تنظيم ساز و كارهاي پيگيري براي كنفرانس هاي عمده سازمان ملل به عهده دارد تا اجراي آنها تضمين شود.

شوراي اقتصادي و اجتماعي 54 عضو دارد كه مجمع عمومي آنان را براي دوره هاي سه ساله انتخاب مي كند. شورا هر ماه اجلاس هاي كوتاه چند روزه دارد و در ژوئيه هر سال اجلاس چهار هفته اي برگزار مي كند كه در جريان آن، اجلاس ويژه وزيران درباره مسائل عمده اقتصادي، اجتماعي و بشر دوستانه به بحث مي پردازد. شورا همچنين به سازمان هاي غيردولتي امكان مي دهد تخصص خود را به سازمان ملل بياورند و به اين ترتيب پيوندي حياتي بين سازمان و جامعه مدني برقرار مي كند.

شوراي اقتصادي و اجتماعي در سال هاي اخير كه رهبري برخورد با بسياري از چالش هاي عمده ناشي از جهاني سازي را به عهده گرفته، شاهد نقشي فعالانه تر و بيشتر بوده است. اين شورا همراه با هماهنگ كردن فعاليت كميسيون هايي كه به موضوعاتي مانند جمعيت، توسعه پايدار و توسعه اجتماعي رسيدگي مي كنند، تلاش ها براي برخورد با چالش هاي جديد مانند پركردن "شكاف ديجيتالي" بين كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه از طريق فعاليت آن در زمينه فن آوري هاي اطلاعاتي و ارتباطي را رهبري كرده است. اين شورا همچنين به عنوان مركزي با اهميت بسيار براي گفت و گو در زمينه خط مشي پديدار شده، نمايندگان كليدي از بانك جهاني و صندوق بين المللي پول را با جامعه ديپلماتيك در سازمان ملل متحد گرد آورده تا دستورالعمل هاي جديد در زمينه خط مشي ابداع كنند.

نقش دبيركل سازمان ملل متحد چيست؟

دبيركل، مقام بالاي سازمان ملل متحد و اداره كننده اصلي آن، نماد سازمان براي جهانيان، به ويژه به عنوان بهترين و شاخص ترين ميانجي و برقراركننده صلح بين المللي است. دبيركل توجه دنيا را به مسائل مهم جهاني، از توسعه تا خلع سلاح و حقوق بشر ،جلب مي كند و اختيار دارد هر مساله اي را كه صلح و امنيت بين المللي را تهديد مي كند در معرض توجه شوراي امنيت قرار دهد. دبيركل براي كمك به حل اختلاف هاي بين المللي مي تواند ميانجيگري كند يا ديپلماسي آرام را پشت صحنه اعمال نمايد.

بی طرفی دبیرکل یکی از مهم ترین سرمایه های سازمان ملل متحد است. دبیرکل در سال های اخیر اعمال دیپلماسی پیشگیرانه را شدت بخشیده تا مانع از بروز، تشدید یا گسترش اختلاف های بین المللی شود. وی همچنین رهبری تلاش ها برای تجدید سازمان و ساده تر و موثرتر کردن فعالیت هاي سازمان ملل را به عهده گرفته، از نزدیک با مجمع عمومی و سایر نهادها همکاری می کند تا تضمین نماید اصلاحات فراگیر و هماهنگ باشند و سازمان ملل بتواند به نحو موثری به نیازهای کشورهای عضو پاسخ دهد.

دبیرکل همچنین رئیس هیات مدیره روسای اجرایی برای هماهنگی نظام ملل متحد است که سالی دو بار تشکیل جلسه می دهد تا هماهنگی فعالیت ها را در تعقیب هدف های مشترک کشورهای عضو در زمینه طیفی گسترده از مسائل تضمین کند. این هیات شامل روسای اجرایی 27 سازمان، از جمله صندوق ها، برنامه ها و کارگزاری های تخصصی سازمان ملل، و همچنین آژانس بین المللی انرژی اتمی (کارگزاری مستقلي که تحت نظارت سازمان ملل متحد است) و سازمان جهانی تجارت است که نماینده کل نظام ملل متحد هستند. 

دبیرکل سازمان ملل چگونه منصوب می شود؟

مجمع عمومی، دبیرکل را به توصیه شورای امنیت منصوب می کند. بنابراین گزینش دبیرکل در معرض وتوی هر یک از پنج عضو دائمی شورای امنیت قرار دارد.

دو دبیرکل نخست سازمان ملل، تریگوی لی (نروژ) ودگ همرشولد (سوئد) بودند. کشورها در 40 سال گذشته به طور غیررسمی موافقت کرده اند این مقام به صورت چرخشی در اختيار گروه های منطقه ای باشد. به این ترتیب مقام دبیرکلی از آسیا (اوتانت، برمه، میانمار کنونی) به اروپای غربی (کورت والدهایم، اتریش)، به آمریکای لاتین (خاویر پرزدکوییار، پرو)و به آفریقا( پطرس پطرس- غالی، مصر، که یک دوره خدمت کرد و کوفی عنان ،غنا، دبیر کل کنونی) در گردش بوده است. اگرچه از نظر فنی محدودیتی برای تعداد دوره های پنج ساله کار یک دبیرکل وجود ندارد، هیچ یک تاکنون بیش از دو دوره این مقام را به عهده نداشته است.

فصل 2: سازمان ملل متحد برای ترویج و ارتقای صلح و امنیت چه می کند؟

-اسکار اریاس سانچز، برنده جایزه نوبل صلح، در سازمان ملل متحد، 1995

سازمان ملل متحد چگونه برای صلح فعالیت می کند؟

سازمان ملل متحد به راه های گوناگون، مستقیم و غیرمستقیم،صلح را ترویج و برای مهار مناقشه های موجود یا در حال شکل گیری، از روش های مختلف، از میانجیگری تا اعزام نیروهای حفظ صلح، استفاده می کند. این سازمان در زمینه پیشگیری ،می کوشد به عوامل اقتصادی و اجتماعی جنگ رسیدگی کند. سازمان ملل متحد، به عنوان مرکزی برای دیپلماسی و گفت و گو، چارچوبی برای حل مسالمت آمیز اختلاف ها،و راهی برای برطرف کردن مناقشات پیش از شروع آنها، ارائه می دهد و هنگام بروز بحران های بین المللی به عنوان کانون اصلی برای کاستن از تنش ها و شروع مذاکرات خدمت می کند. سازمان ملل همچنین با مجموعه حقوق بین الملل، و نیز از طریق کمک توسعه، به ترویج و ارتقاء صلح کمک می کند.

سازمان ملل متحد برای پیشگیری از مناقشه چه می کند؟

برای سازمان ملل متحد پیشگیری از مناقشه به  همان اندازه حفظ صلح مهم است. پیشگیری جنبه های بسیاری دارد و شامل هشدار زودهنگام، دیپلماسی، خلع سلاح، استقرار پیشگیرانه و استفاده از تحریم ها به هنگام ضرورت است. اما مهمتر از همه، پیشگیری موثر به نواقص ساختاری رسیدگی می کند که جامعه ای را مستعد مناقشه می سازد. سازمان ملل متحد با فعالیت های خود درجهت افزایش امنیت انسان ،ایجاد حکومت مطلوب، توسعه برابر ، احترام به حقوق بشرورسیدگی به دلایل اصلی و پنهانی جنگ، به تبدیل جهان به مکانی امن تر کمک می کند.

برای نیل به موفقیت، مردم و طرف هایی که مستقیم درگیر هستند و تحت تاثیر قرار می گیرند باید از فعالیت ها در زمینه پیشگیری حمایت کنند. این امر مستلزم همکاری بین کشورها، سازمان ملل متحد، سازمان هاي جامعه مدنی و حتی بخش خصوصی است. سازمان با حمایت جامعه بین المللی از راهکارهای منسجم استفاده می کند تا مانع از زیان های هنگفت مادی، انسانی و اخلاقی ناشي از مناقشات شود. سازمان ملل متحد به منظور نیل به این هدف، انتقال از فرهنگ واکنش به فرهنگ پیشگیری را به عنوان اساس و بنیاد امنیت دسته جمعی تسهیل می کند.

نقش سازمان ملل متحد در امر برقراری صلح چیست؟

سازمان ملل متحد فعالیت های بسیاری برای رسیدگی وبرخورد با علت های بنیادی مناقشات و ایجاد آنچه دبیر کل «صلح پایدار» نامیده، انجام می دهد. نظام ملل متحد این کار را از طریق تلاش برای حمایت از حکومت مطلوب، قانون و نظم مدنی، حقوق بشر و دموکراتیک سازی در کشورهایی که با مشکلات پس از مناقشه دست به گریبان هستند ،انجام می دهد. سازمان ملل متحد پناهندگان را به کشورهای خود بازمی گرداند، کمک های انتخاباتی و بشردوستانه ارائه می دهد، و به بازسازی خدمات اداری و اجرایی، بهداشتی، آموزشی و سایر خدمات کمک می کند.

حضور سازمان ملل در تی مور شرقی تاثیری اساسی در کمک به مردم آن برای گذر از دشواری های جدی و رسیدن به هدف انتخابی آنان، یعنی استقلال، داشت که در مه 2002 تحقق یافت. بعضی از فعالیت ها در زمینه برقراری صلح، مانند نظارت سازمان ملل بر انتخابات 1989 در نامیبیا، برنامه های مین زدایی در موزامبیک و آموزش پلیس درهاییتی،درچارچوب عملیات حفظ صلح سازمان ملل متحد انجام شد و ممکن است پس از انقضای دوره عملیات، همچنان ادامه یابد. ادامه سايرعملیات به تقاضای دولت ها انجام می شود مانند مورد کامبوج، که سازمان ملل متحد دفتری برای رسیدگی به امور حقوق بشردرآنجا دارد، یا در گواتمالا، که سازمان ملل به اجرای موافقت نامه های صلح کمک می کند که عملا بر همه جنبه های زندگی مردم آن تاثیر می گذارد.

عملیات ملل متحد در زمینه برقراری صلح درموقعیت های پس ازمناقشه، اغلب شامل نظارت بر جمع آوری و نابودکردن صدها هزار سلاح و تسهیل الحاق دوباره مبارزان سابق به جامعه مدنی است. برای مثال، سازمان در ژانویه 2002 برنامه خود را در امر خلع سلاح و ترخیص نیروها در سیرالئون با موفقیت تکمیل و بلافاصله شروع به ثبت نام رای دهندگان برای انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی کرد. در کوزوو، انتخابات پارلمانی در نوامبر 2001 به تشکیل دولتی ائتلافی منجر شد. در همین دوره تلاش های سازمان ملل در افغانستان، ایجاد دولت موقت را تسهیل و اقدامات نظام ملل متحد برای بازسازی این کشور جنگ زده را هماهنگ کرد. به این منظور، هیات کمک سازمان ملل متحد در افغانستان، در مارس 2002 تشکیل شد.

سازمان ملل متحد برای مبارزه با تروریسم چه می کند؟

کوفی عنان، دبیرکل سازمان ملل متحد گفته است: «اگر جامعه بین المللی اراده خود را برای اتحاد در ائتلافی گسترده متمرکز کند، تروریسم شکست داده خواهد شد، در غیر این صورت تروریسم اصلا شکست نخواهد خورد.» وی افزود: «سازمان ملل متحد در موقعیت منحصر به فردی قرار دارد تا به عنوان مجمع ومركزي برای این ائتلاف، و برای انجام اقداماتی خدمت کند که دولت ها اینک باید برای مبارزه با تروریسم در مقیاسی جهانی به صورت جداگانه و به اتفاق انجام دهند.»

شورای امنیت پس از حملات 11 سپتامبر 2001 به ایالات متحده، وظیفه خود را در این ائتلاف جدید جهانی انجام داد و 28 سپتامبر در اجرای مفاد منشور ملل متحد برای جلوگیری از تامین مالی تروریسم، جرم به حساب آوردن گردآوری پول برای چنین مقاصدی و انسداد فوری دارایی های مالی تروریسم، قطعنامه ای فراگیر تصویب کرد. شورا از کشورها خواست به مبادله اطلاعات مربوط به فعالیت های تروریست ها سرعت بخشند و تصمیم گرفت در زمینه تحقیقات جنایی یا دعاوی حقوقی مربوط به اقدامات تروریستی، کشورها باید بیشترین میزان کمک را در اختیار یکدیگر قرار دهند. شورا همچنین کمیته ضد تروریسم را برای نظارت بر اجرای قطعنامه خود تشکیل داد.

سازمان ملل متحد از مدت ها پیش محور تلاش های بین المللی برای مبارزه با تروریسم و ایجاد نظامی حقوقی برای برخورد با همه جنبه های آن بوده است. تحت نظارت سازمان ملل متحد دردوازده کنوانسیون جهانی درباره این موضوع گفت و گو شده، از جمله کنوانسیون 1979 علیه گروگانگیری، کنوانسیون 1997 برای جلوگیری از بمب گذاری های تروریستی و کنوانسیون 1999 برای جلوگیری از تامین مالی تروریسم ، و برای انعقاد معاهده اي فراگیر علیه تروریسم، که هر نقص احتمالی در کنوانسیون های قبلی را برطرف کند، همچنان تلاش به عمل می آید. سازمان ملل همچنین برای تقویت معیارهای جهانی علیه سلاح های کشتار جمعی، خاتمه دادن به فروش سلاح های کوچک به گروه های غیردولتی، حذف مین های زمینی، بهبود حفاظت از تاسیسات هسته ای و شیمیایی، افزایش نظارت و هشیاری در برابر خطرهای تروریسم اینترنتی فعالیت می کند.

سازمان ملل متحد برای توقف گسترش سلاح ها چه می کند؟

خلع سلاح، جایگاهی مهم در تلاش های سازمان ملل برای ارتقای صلح و توسعه در دنیایی امن تر دارد. سازمان از طریق نهادهای خود که مسئول رسیدگی به مسائل خلع سلاح هستند وبا حمایت از مجامع و نهادهای بین المللی كه مسئول انجام مذاکره در این زمینه هستند، به منظور تعیین معیارها و تقویت اصول چند جانبه برای خلع سلاح فعالیت می کند. کشورها، از طریق سازمان ملل، ابزارلازم را برای اعتمادسازی و اطمينان به یکدیگر و تایید رعایت موافقت نامه ها در اختيار دارند.

مذاکرات چند جانبه، با حمایت سازمان ملل، مانند مذاکرات کنفرانس خلع سلاح، به انعقاد طیفی گسترده از موافقت نامه ها، از جمله پیمان عدم تکثیرسلاح هاي هسته ای، پیمان فراگیر ممنوعیت آزمایش های هسته ای، و پیمان هایی برای ایجاد مناطق عاری از سلاح های هسته ای، منجر شده است. به علاوه، نهادهایی برای کمک به کنترل سلاح های کشتار جمعی تاسیس شده است. برای مثال، آژانس بین المللی انرژی اتمی، نظام تدابیر حفاظتی و تایید هسته ای را اداره می کند و سازمان ممنوعیت سلاح های شیمیایی، به تضمین پیروی کشورها از کنوانسیون سلاح های شیمیایی کمک مي کند. سایر تدابیر در زمینه اعتمادسازی شامل: ثبت سلاح های متعارف و نظام گزارش دهی ضابطه مند هزینه های نظامی در سازمان ملل است، که باعث شفافیت بیشتر در مسائل نظامی می شود.

درجريان مناقشات در دهه گذشته ،حدود دو میلیون کودک با سلاح های سبک و اسلحه کوچک ـ شامل هفت تیر، تفنگ، خمپاره، نارنجک دستی و موشک اندازدستی ـ کشته و پنج میلیون نفرديگر نیز معلول شدند.وجود چنین سلاح هایی دردست دلالان نادرست اسلحه، ماموران فاسد، سندیکاهای قاچاق مواد مخدر، تروریست ها و دیگران می تواند مرگ و ویرانی را به خیابان ها، مدرسه ها، و شهرهای سراسر جهان بیاورد. سازمان ملل می کوشد تجارت غیرقانونی این سلاح ها، سلاح های انتخابی تروریست ها، جنایتکاران و نیروهای غیرمنظم را مهار کند. کشورها در کنفرانس ملل متحد درباره تجارت غیرقانونی اسلحه کوچک و  سلاح های سبک در سال 2001، درباره تدابیری برای تقویت همکاری بین المللی در مهار تجارت غیرقانونی سلاح ها به توافق رسیدند.

سازمان ملل متحد برای خلاص کردن دنیا از شر مین های زمینی چه می کند؟

حدود 15000 تا 20000 نفر هر سال بر اثر مین های زمینی و مهمات منفجر نشده که در بیش از 90 کشور پراکنده اند، کشته یا معلول می شوند. سازمان ملل در تلاش برای خلاص کردن جهان از این سلاح های مرگبار، که بيشتر قربانیان آنها کودکان، زنان و سالخوردگان هستند، فعال بوده است.

·   سازمان ملل در تشویق کشورها به حمایت از کنوانسیون 1997 اوتاوا ـ که ممنوعیت کامل تولید، صدور و استفاده از مین های زمینی را مقرر کرده ـ تاثیر حیاتی داشت و به حمایت از پیروی همگانی از این پیمان ادامه می دهد. تصویب این پیمان به وسیله بیش از 120 کشور، منجر به استفاده کمتر از این سلاح ها، کمتر شدن آشکار قربانیان، کاهش چشمگیر تولید، توقف تقریبا کامل تجارت، افزایش نابودی ذخایر آنها و افزایش بودجه برای انجام اقدامات بشردوستانه شده است.

·   در نتیجه این اقدامات بین المللی، حتی کشورهایی که عضو این پیمان ها نیستند تولید، ذخیره سازی، انتقال و استفاده از مین های زمینی ضد نفر را متوقف کرده اند ووسعت زمین هایی که مین زدایی می شوند بیش از هر زمان دیگر در گذشته است به طوری که بیش از 185 میلیون متر مربع زمین در سال 2000 از وجود مین پاکسازی شد.

·   نظام ملل متحد در سال 2001 در 30 کشور به طور مستقیم از عملیات مربوط به مین حمایت می کرد. نظام ملل متحد نه فقط مین زدایی می کند، بلکه همچنین افراد را برای کشف و خنثی سازی مین تعلیم می دهد، در زمینه مین تحقیق می کند، درباره شناخت مین آموزش می دهد، و از مدارس مین زدایی حمایت به عمل می آورد.

·   سازمان ملل همچنین برای بهبود خدمات پزشکی و بازپروری برای قربانیان مین فعالیت می کند. چنین برنامه هایی از سال 1989 در مزارع کشتار بعضی از آلوده ترین کشورها به مین، از جمله افغانستان، آنگولا، بوسنی و هرزگوین، کامبوج، کرواسی، جمهوری دموکراتیک خلق لائوس، موزامبیک، رواندا و یمن اجرا شده است (به پایگاه داده های مین زدایی ملل متحد در www.mineaction.org نگاه کنید).

·         

چرا سازمان ملل متحد نمی تواند صلح را تحمیل کند؟

سازمان ملل توانایی ندارد صلح را به زور تحمیل کند زیرا حکومتی جهانی نیست، ارتش دائمی و دارایی ها و امکانات نظامی ندارد و نیروی پلیس بین المللی نیست. کارآیی سازمان ملل به اراده سیاسی کشورهای عضو آن بستگی دارد که درباره اقدام سازمان ملل برای خاتمه دادن به مناقشات، زمان و چگونگی آن تصمیم می گیرند.

شورای امنیت، برای حفظ صلح و امنیت بین المللی مسئولیت ویژه دارد. شورا می تواند به طرفین مناقشه فشار دیپلماتیک و سیاسی وارد کند، یا وسیله ای برای حل اختلاف از جمله اعزام هیات حقیقت یابی یا میانجیگری، ارائه دهد. مجمع عمومی می تواند از قدرت افکار عمومی جهانی برای وادار کردن طرفین متخاصم به پذیرش صلح استفاده کند. تلاش ها و ابتکارهای دیپلماتیک دبیرکل می تواند به انجام مذاکره و خاتمه دادن به جنگ منجر شود. هنگام متارکه جنگ، شورای امنیت می تواند با اجراي عملیات حفظ صلح به طرفین کمک کندتا موافقت نامه های خود رابه اجرادرآورند.

شورای امنیت، پس از شکست تلاش ها برای متقاعدسازی، می تواند اقدام شدیدتر، مانند تحریم اقتصادی یا تجاری، انجام دهد و ممکن است دادگاه های بین المللی برای محاکمه متهمان جنایات جنگی تشكيل دهد، همچنان که در موارد رواندا و یوگسلاوی سابق انجام داده است. شورا، در بعضی موارد به کشورهای عضو اجازه داده از همه وسایل لازم از جمله زور، برای برخورد با مناقشات مسلحانه استفاده کنند. چنین اقدامات اجرایی ـ که تحت کنترل کشورهای شرکت کننده انجام می شود ـ شامل اقدامات برای اعاده حاکمیت کویت (1991)؛ دولت مشروع هاییتی (1994)؛ صلح و امنیت در جمهوری آفریقای مرکزی (1997)؛ و خاتمه دادن به عملیات خشونت آمیز در تی مور شرقی (1999) پس از همه پرسی درباره حق تعیین سرنوشت، بوده است.